Geoturystyka

÷Słowacja, Koszyce

Słowacja jest krajem górzystym, którego aż 61% powierzchni zajmują pasma i łańcuchy górskie Karpat Zachodnich oraz w mniejszym stopniu Wschodnich. Jest to niezwykle atrakcyjna turystycznie część Europy przyciągająca rzesze turystów. Największym bogactwem naturalnym Słowacji obok źródeł wód mineralnych, których na terenie kraju jest ponad 1200, są jaskinie.

Tereny krasowe zajmują 2700 km2, a liczbę jaskiń słowackich szacuje się na 5350, z czego do ruchu turystycznego Zarząd Jaskiń Słowackich z siedzibą w Liptowskim Mikulaszu udostępnił dwanaście.

Największym i zarazem najbardziej znanym obszarem krasowym Słowacji jest położony na południe od uskoku Rożniawskiego Słowacki Kras (Fig. 1). Ma on budowę płaskowyżową i wyznacza południową granicę Karpat.

Fig.1 Mapa tektoniczna Słowackiego Krasu – fragment (Mahel’, Buday et al., 1968)

1- linia tektoniczna Rožňava; 2- uskoki odwrócone; 3- granice tektoniczne; 4- uskoki radialne, zakryte; 5- blok Hačava-Jasov; 6- blok Silica-Turna; 7- częściowa jednostka Plešivec-Brezová; 8- blok Kečovo; 9- kompleksy neogeńskie; 10- górna kreda; 11- środkowy trias do jury; 12- dolny trias; 13- podjednostka Meliata; 14- paleozoik Spiš-Gemer.

Jaskinie Słowackiego Krasu rozwinęły się w obrębie mezozoicznych, triasowych wapieni i dolomitów płaszczowiny silickiej.
Jedną z najpiękniejszych jaskiń tego terenu jest jaskinia Jasovska położona w województwie koszyckim, na zachodnim krańcu miejscowości Jasov (Fig. 2).

 Jaskinia Jasovska zlokalizowana jest na styku dwóch obszarów: Płaskowyżu Jasovskiego (Jasovskiej Planiny) będącego częścią Słowackiego Krasu oraz leżącej w granicach Kotliny Koszyckiej Medzevskiej Pahorkatiny. Jasovska Skała (350 m.n.p.m.), w której rozwinęła się jaskinia leży na terenie rezerwatu przyrody Jasovské dubiny oraz parku narodowego Słowacki Kras. Jaskinia posiada wiele powierzchniowych otworów, jednak jej obecne wejście usytuowane jest na prawym brzegu rzeki Bodvy, we wschodnim zboczu masywu Jasovskiej Skały na wysokości 257 m.n.p.m..

Jest ona niezwykle interesującym obiektem zarówno ze względu na przepięknie wykształconą w sposób klasyczny węglanową szatę naciekową, ciekawe uwarunkowania geomorfologiczne, jak również znaleziska paleontologiczne i liczne występowanie chiropterofauny (P.Bella, K.Urata, 2002). W ramach słowacko-węgierskiego projektu „Jaskinie Słowackiego i Aggteleckiego Krasu” została ona wpisana w roku 1995 na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Dojazd do jaskini jest bardzo dobrze oznakowany i nieskomplikowany. Wejście oddalone jest około 100 metrów od parkingu bez przewyższenia. Na zewnątrz w 1995 roku umieszczono planszę dydaktyczną o ochronie nietoperzy. Dwa lata później w budynku wejściowym otwarto wystawę prezentującą uwarunkowania geologiczne i geomorfologiczne jaskini oraz jej okolic, znaleziska paleontologiczne, szatę naciekową, faunę jaskiniową, speleoklimat i uwarunkowania hydrologiczne oraz ochronę Jaskini Jasovskiej. W pobliżu jaskini znajduje się bar oraz sklep z materiałami dydaktyczno-informacyjnymi i pamiątkami. Teren jest ładnie zagospodarowany i utrzymany, co zachęca do odwiedzenia jaskini oraz spędzenia czasu w jej okolicy. Trasa zwiedzania (Fig. 3) poprowadzona jest w sposób niezwykle interesujący prezentując obok walorów naturalnych także wartość historyczną tego obiektu. Mierzy ona 720 metrów przy 28 metrach różnicy poziomów pomiędzy niżej położonym wejściem i wyżej usytuowanym wyjściem a jej pokonanie zajmuje około 45 minut.

Fig.3 Mapa przestrzeni jaskiniowych z zaznaczoną trasą zwiedzania Jaskini Jasovskiej (www.ssj.sk)
( mapka dostepna w galerii zdjec )

 Elementy zagospodarowania trasy takie jak lampy, barierki czy schodki są doskonale wkomponowane w otoczenie gwarantując bezpieczeństwo i komfort zwiedzania nie zakłócając jednocześnie naturalnego piękna przestrzeni jaskiniowych. Wszystko to sprawia, iż jaskinię Jasovską można zaliczyć do doskonale zagospodarowanych obiektów geoturystycznych Słowacji.

Geologia

Całkowita długość jaskini wynosi 2811 m przy deniwelacji 55 m. Występują tu zarówno korytarze o owalnym przekroju z wyraźnie rozwiniętymi korytami stropowymi takie jak Spojovacia chodba czy Klenotnica jak i pustki o charakterze sal, do których zaliczyć można Jedáleň, Dóm netopierov, Bludisko, Biely dóm, Starý i Vel’ký dóm, Medvedia sieň, Blativý dóm (A.Droppa, 1999).

Jaskinia została utworzona w środkowotriasowych jasnych wapieniach i dolomitach typu steinalmskiego podścielonych warstwami szarych dolomitów typu Gutenstein będących utworami płaszczowiny Silickiej (patrz Fig. 1). Wysoka czystość wapieni oraz sieć uskoków i szczelin ciosowych o dominującym kierunku E-W przecinających masyw Jasovskiej Skały stworzyły sprzyjające warunki dla rozwoju przestrzeni jaskiniowych (M.Zacharov, 1984).

 Jaskinia Jasovska ma pochodzenie rzeczne, o czym świadczy obecność rzecznych sedymentów w korytarzach jaskiniowych. Wzdłuż spękań tektonicznych poszerzonych wodami atmosferycznymi do wnętrza masywu Jasovskiej Skały przesiąkały wody rzeki Bodvy, formując w wyniku erozyjnego i korozyjnego oddziaływania, korytarze o przekroju owalnym oraz sale z korytami stropowymi. Ponieważ powierzchniowy bieg koryta rzeki odzwierciedla główne kierunki spękań wewnątrz masywu można z tego wnioskować, iż rzeka Bodva przy formowaniu swego koryta wykorzystała główne tektoniczne szczeliny, przełomy oraz spadki w obrębie Jasovskiej Skały (A.Droppa, 1965)

Przestrzenie jaskiniowe były wykształcane przez podziemne ramię rzeki Bodvy w sposób piętrowy, począwszy od najwyżej do najniżej położonych, zgodnie z tempem tektonicznego wydźwigania obszaru w czwartorzędzie. Według Antona Droppy (1965) powołującego się na badania z 1962 roku, jaskinia posiada pięć poziomów genetycznych odpowiadających poszczególnym fazom pogłębiania koryta rzeki na powierzchni.

Najwyższy i najstarszy poziom „A”, do którego należą korytarz Výstupná chodba oraz górne części sali Husitska sieň ma podstawę na wysokości 285 m.n.p.m., czyli około 30 metrów ponad obecnym poziomem rzeki Bodvy. Drugi poziom rozwoju „B” leży na wysokości 273 m.n.p.m., czyli 19 metrów powyżej aktualnego cieku. W tym stadium rozwoju jaskini przeciekające pod przedsionek sali Husitska sieň wody wytworzyły dolną część Jedálen z owalnym korytarzem i płynęły dalej ponad korytarz Vstupna chodba.

W wyższych częściach jaskini występują wysokie meandrujące korytarze z korytami stropowymi. W najniższych częściach natomiast korytarze są niższe i szersze i spotkać w nich można poziome nisze i płaskie stropy, co świadczy o ich modelowaniu przez stagnującą wodę (A.Droppa, 1999).

Kolejne etapy rozwoju jaskini stanowią ciągnące się horyzontalnie na różnych wysokościach odrębne koryta. Poziom rozwoju „C”, którego skalne dno znajduje się na wysokości 260 m.n.p.m. (6 metrów ponad powierzchnią rzeki Bodvy) reprezentuje wyraźnie rozwinięte koryto stropowe leżące 10 metrów ponad obecnym dnem komory Vel'ký dóm. Nanosy piaszczyste i gliniaste tego etapu mają miąższość nawet do 2 metrów. Na dzisiejszym poziomie rzeki, czyli na wysokości 254 m.n.p.m. znajduje się poziom rozwoju „D”, do którego należy większa część z udostępnionych do ruchu turystycznego przestrzeni. W tym stadium powstały górne części komory Blativý dóm, sala Medvedia sieň, komora Biely dóm oraz średni poziom komory Vel'ký dóm na wysokości około 5 metrów ponad obecnym dnem. Gliniaste nanosy mają tu miąższość nawet do 2,5 metra. Najniższe piętro „E” zostało wykształcone na poprzedniej podstawie erozyjnej, gdy rzeka płynęła po skalnym podkładzie. Dno tego etapu rozwoju przypuszczalnie leży na wysokości 248 m.n.p.m., czyli około 6 metrów poniżej obecnego poziomu rzeki, co można wnioskować na podstawie położenia dna jeziorka w komorze Vel'ký dóm. Poziom ten jest w zasadzie cały zaniesiony gliną do wysokości 50 cm od stropu i należą do niego najniższe części komór Blativy dóm, Vel'ký dóm razem z jeziorkiem, korytarz Tigria chodba oraz najniższe części korytarza Hlinena chodba.

W cyklu tworzenia kolejnych pięter jaskiniowych fazy erozji i akumulacji przeplatały się ze sobą by w końcu powierzchnia osadów ustabilizowała się na dzisiejszym poziomie (A. Droppa, 1965).

 Jaskinia obfituje w interesujące drobne elementy georeliefu wskazujące na zróżnicowane warunki hydrograficzne ich powstawania, uzależnione od poziomu zwierciadła wód krasowych oraz poziomu bazy erozyjnej. Spotkać tu można kopuły i kotły stropowe (Fig. 4), workowate zagłębienia zwane kieszeniami stropowymi, kanały stropowe, warkocze (anastomozy), owalne i ostrokrawędziste pendanty (Fig. 5), płaskie stropy, poziome nisze na ścianach oraz nisze zakolowe i kanały podosadowe. W jaskini występują także drobne formy morfologiczne takie jak półsferyczne, rurkowe lub kominowe stropowe zagłębienia (P.Bella, K.Urata, 2002).

 Niespotykanego, wręcz bajkowego charakteru nadaje jaskini Jasovskiej niezwykle bogata szata naciekowa (Fig. 6, 7, 8, 9). Występują tu obok typowych stalaktytów i stalagmitów licznie wodospady naciekowe, kolumny naciekowe, pagodowe stalagmity oraz w niewielkiej ilości także specyficzne formy szaty naciekowej takie jak tarcze i bębny oraz stalaktyty rurkowe, czyli makarony. Niestety zalewająca okresowo wyższe części jaskini woda wypłukuje materiał osadowy spod elementów węglanowej szaty naciekowej. Prowadzi to do młodych przesunięć grawitacyjnych, które deformują kolumny naciekowe. Z kolei usuwanie osadów w poprzednich fazach rozwoju doprowadziło do powstania form zawieszonych takich jak polewy naciekowe, stalagmity lub nawet kolumny. Takie formy spotkać można w komorze Starý dóm, korytarzu Spojovacia chodba czy w rejonie Kováčska. (M. Zacharov, 1984)

Fig.6 Szata naciekowa w postaci wodospadów naciekowych i stalagmitów w Jaskini Jasovskiej (fot. A. Dudziak)

 Innymi czynnikami powodującymi deformacje czy nawet uszkodzenie szaty naciekowej były prace udostępniające jaskinię dla ruchu turystycznego, podczas których użyto materiałów wybuchowych, poszerzanie przejść i przygotowywanie ścieżek oraz instalacja oświetlenia. Stabilność niektórych stalagmitów została naruszona w wyniku spłynięcia materiału ilastego znajdującego się pod pokrywą naciekową, spowodowanego zmianą kąta nachylenia stoków. Innym czynnikiem wywierającym destrukcyjny wpływ na szatę naciekową jest zmiana ciśnienia i objętości wody zalewającej niektóre części jaskini. Nacieki ulegają zniszczeniu zarówno w wyniku bezpośredniego oddziaływania wody na formy jaskiniowe jak i pośredniego, polegającego na wymywaniu spod nich materiału osadowego i zmianie jego wilgotności (M.Zacharov, 1984). Obecnie wiadomo, iż okresowe zalewanie najniższych części jaskini wodą nie ma związku z wahaniem poziomu rzeki Bodvy. Jest to efekt zmian poziomu wód na skutek zwiększonych opadów atmosferycznych czy też topnienia śniegu. (A.Droppa, 1965, J.Orvan, 1977).

Fig.8 „Cmentarz” - stalaktyty, stalagmity i stalagnaty wielkości kilku do kilkunastu centymetrów wykształcone w poziomej szczelinie w ścianie jednego z korytarzy Jaskini Jasovskiej (fot. A. Dudziak)

Klimat jaskini i świat zwierząt

 Klimat wewnątrz jaskini cechuje się dużą stabilnością, bez większych wahań w cyklu rocznym. Temperatura oscyluje w granicach 8,8 do 9,4˚C, co odpowiada średniej rocznej temperaturze na powierzchni terenu. Jaskinia charakteryzuje się także wysoką wilgotnością względną powietrza, która wynosi 90-98%. Taki mikroklimat jest efektem izolacji podziemnych przestrzeni (www.ssj.sk).

Obecnie jaskinia zamieszkiwana jest przez 19 gatunków nietoperzy, które przebywają tu głównie zimą, stanowiąc ważne stanowisko ich występowania. Znaleziono tu liczne kości nietoperzy oraz inne cenne eksponaty takie jak kości niedźwiedzia jaskiniowego (Ursus spelaeus), czy hieny jaskiniowej (Crocuta spelaea) (P.Bella, M.Lalkovič, 2003; J. Obuch, 2002; M.Fulín 1998) (Fig. 10).

Historia

Inicjatywa udostępnienia Jaskini Jasovskiej wyszła w roku 1846 od Alojza Richtera, przeora zakonu Premonstrantów w Jasovie, jednak jaskinia była znana znacznie wcześniej. Zakonnicy celowo utajniali wszelkie informacje o niej doceniając wartość potencjalnego schronienia jakie dawała. Liczne znaleziska archeologiczne oraz napisy i rysunki na ścianach jaskini świadczą o bogatej historii Jasova i jego okolic (Fig. 11). Jaskinia Jasovska zamieszkiwana była już w neolicie przez ludy kultury bukowogórskiej, co potwierdzają znaleziska archeologiczne z górnych części jaskini. Współcześnie jaskinia została odkryta najprawdopodobniej przez zakonnika zakonu Premonstrantów z Jasova by w XIII wieku posłużyć za schronienie dla zakonników i mieszkańców Jasova podczas najazdów Tatarów. Później jaskinia wielokrotnie służyła za kryjówkę zarówno dla okolicznej ludności podczas najazdów tureckich i powstań narodowych jak i dla zbiegów z armii austro-węgierskiej pod koniec I Wojny Światowej.

Pierwsze wzmianki o Jaskini Jasovskiej pojawiają się w przewodnikach z końca XIX wieku. Wkrótce po tym jaskinia stała się obiektem zainteresowania wielu naukowców, którzy wspominali o niej w swoich publikacjach zarówno w kontekście archeologii jak i geologii (M. Lalkovič, 1988; P. Bella, M. Lalkovič 2003).

Niestety szata jaskiniowa uległa znacznej dewastacji podczas II Wojny Światowej, kiedy to miejscowa ludność szukała schronienia w jaskini.

Szczegółowe badania geologiczne, hydrograficzne i geomorfologiczne wraz z pomiarami jaskini i jej okolic przeprowadzono w latach 1955-1962 (A. Droppa 1965)

Jaskinia wielokrotnie przechodziła w ręce coraz to nowych instytucji by ostatecznie od roku 1990 przejść pod opiekę Zarządu Jaskiń Słowackich z siedzibą w Liptowskim Mikulaszu.

Obiekt ten jest wykorzystywany do celów leczniczych. Od 1995 roku w Sali Dóm netopierov odbywają się lecznicze pobyty speleoklimatyczne. Jaskinia objęta jest ochroną będąc w ramach zatwierdzonego bilateralnego projektu Jaskinie Słowackiego i Aggteleckiego Krasu wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO (1995 r.) oraz stanowiąc narodowy pomnik przyrody (1996 r.) (M. Lalkovič, 1988; P. Bella, M. Lalkovič 2003)

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Bella P. & Lalkovič M., 2003. Jaskinia Jasovska, studio GRAFON dla Zarządu Jaskiń Słowackich w Liptovskim Mikulaszu
Bella P. & Urata K., 2002. Ovalné stropné kupolovité a kominovité vyhĺbeniny v Jasovskej jaskyni. In: Aragonit, 7: 4
Droppa A., 1965. Geomorfologický a hydrologický výskum Jasovskej jaskyne. In: Slovenský kras, 5: 3-9
Droppa A., 1999. Morfológia Jasovskej jaskyne. In: Aragonit, 4: 15-16
Fulín M., 1998. Výskyt netopierov počas roka v podzemných priestoroch Jasovskej skaly. In: Aragonit, 3:19-21
Lalkovič M., 1988. Príspevok k histórii Jasovskej jaskyne. In: Slovenský kras 26: 47-72
Mahel’ M. & Buday T., 1968. Regional geology of Czechoslovakia, part II The West Carpathians. Geological Survey of Czechoslovakia in Academia, Praha.
Obuch J., 2002. Kosti netopierov v Jasovskej jaskyni. In: Aragonit, 7: 34-36
Orvan J., 1977. Príspevok k hydrogeologickým pomerom Jasovskej jaskyne. In: Slovenský kras, 15: 53-61
VKÚ, akciová spoločnost’, Harmanec, Slovenská Republika, 2006
Zacharov M., 1984. Výskum geologicko-štruktúrnych pomerov a deformácií v Jasovskej jaskyni. In: Slovenský kras, 22: 69-94

www.ssj.sk